Spis treści

1. Okładka

2. Strona tytułowa

3. Wstęp

4. Skłoting w Pradze po 1989 roku: rozwój, upadek i odrodzenie

5. Rozwój skłotingu w Polsce: lokalne różnice oraz znaczenie spójności i trwałości

6. Wymiar „polityczności” skłotingu – dwa przykłady z Węgier po 1989 roku

7. Nadawanie znaczenia opuszczonym budynkom: skłoting kontrkulturowy w posowieckim Wilnie

8. Skłoting w Leningradzie/Petersburgu i moralna ekonomia relacji publiczno-prywatnych

9. Zakończenie

10. Biogramy

11. O serii Raport

12. Strona redakcyjna

Wstęp

Dominika V. Polanska, Miguel A. Martinez, Grzegorz Piotrowski

Niniejszy raport jest pierwszą próbą eksploracji w języku polskim mało zbadanego terytorium badawczego: skłotingu[1] w Europie Środkowej i Rosji. Ten raport pierwotnie został opublikowany w języku angielskim w czasopiśmie „Baltic Worlds”, uznaliśmy jednak, że ciekawe byłoby przedstawienie go polskiemu czytelnikowi. Impuls, który zainicjował pracę nad tym raportem, pojawił się podczas konferencji na temat skłotingu i nieformalnych rozwiązań mieszkaniowych, zorganizowanej na Södertörn University w Szwecji.

Samo zjawisko skłotingu w Polsce było prezentowane do tej pory sporadycznie oraz wyrywkowo, szczególnie gdy mowa o perspektywie akademickiej. Poza badaniami Piotra Żuka[2] i wzmiankami o środowisku skłoterskim w raportach o ruchach miejskich czy prasie głównego nurtu, przez wiele lat brakowało nowych ujęć tematu. Dopiero w ostatnim czasie pojawiło się kilka artykułów na temat tego zjawiska i jego kontekstów[3]. Jest to wynikiem trzech czynników. Po pierwsze, coraz częściej socjologowie zwracają się ku pomijanym tematom i polom badań, podnosząc problemy do tej pory deprecjonowane czy określane jako egzotyczne. Po drugie, niektóre z kampanii prowadzonych przez skłotersów odbiły się szerokim echem w prasie głównego nurtu. W Polsce była to głównie kampania w obronie poznańskiego skłotu Rozbrat oraz kampania wokół ewikcji warszawskiej Elby. To spowodowało pojawienie się trzeciej okoliczności: głos skłotersów zaczął być coraz wyraźniej słyszany w debatach o problemach miejskich: dotyczących polityki lokalnych władz, w szczególności polityki mieszkaniowej. Wiąże się to ze współpracą skłotersów z grupami lokatorskimi, obserwowaną przez pewien czas wzmożoną aktywnością ruchów miejskich oraz ich czynnym udziałem w polityce (w szczególności na szczeblach lokalnych) czy wreszcie ze zmianą dyskursów na temat polityki mieszkaniowej i miejskiej, zauważaną na łamach niektórych gazet.

Jednym z wyzwań, które stanęło przed autorami, redaktorami i tłumaczami tego tomu, jest jego styl. Wszyscy autorzy wywodzą się ze środowiska akademickiego, wszyscy także są (lub byli) aktywistami. Szczególnie problematyczne okazało się oddanie złożoności języka analizy zawartego w tych tekstach. Większość autorów odnosiła się do koncepcji ruchów społecznych wywodzących się z tradycji amerykańskiej, w szczególności do teorii ram interpretacyjnych[4], teorii mobilizacji zasobów[5] oraz koncepcji struktur możliwości politycznych[6] i ich późniejszych krytycznych wariantów. Nie byliśmy na polskim gruncie odosobnieni, taki problem wskazywali również inni badacze[7]. Z jednej strony staraliśmy się nie zatracić ostrości terminów socjologicznych, aby nie zniekształcać intencji autorów tekstów. Z drugiej strony chcieliśmy utrzymać wyrazistość i barwność języka, świadczącego o zaangażowaniu niektórych autorów, a także używanego przez samych skłotersów. W niektórych przypadkach dołączyliśmy stosowne wyjaśnienia. Końcowy efekt stylistyczny niniejszego raportu jest także wynikiem współpracy z redaktorkami językowymi.

Słowo „skłoting” odnosi się do zajmowania nieruchomości bez pozwolenia jej właściciela. Sporo motywacji i potrzeb stoi za praktykami skłotingu[8]. Najbardziej oczywisty czynnik odnosi się do zaspokojenia potrzeby mieszkaniowej, podczas gdy pozostałe pozostają mniej zauważalne. Skłoting wynikający z zaspokajania potrzeb mieszkaniowych może jednak zaadaptować polityczne formy samoorganizacji i samozarządzania, wliczając w to wzrost świadomości kwestii mieszkaniowych. Z innej strony media są bardziej skłonne do przedstawiania wyizolowanych przypadków skłotingu, zwłaszcza tych, które stają się wyraźnie umotywowane politycznie lub są pokazywane ze względu na kulturowe lub polityczne środowisko, w ramach którego stają się newsem. Generalnie, poprzez zajmowanie lokali lub budynków oraz przez tworzenie „wolnych”, „alternatywnych” lub „samozarządzanych” przestrzeni, skłotersi kontestują prymat własności (w tym przypadku nieruchomości) i fundamenty logiki kapitalizmu. Skłoting zazwyczaj wynika z pobudek ideologicznych, które mogą pociągać za sobą szeroką, choć budzącą kontrowersje, charakterystykę skłotingu jako celu samego w sobie.

Wspólną cechą różnych interpretacji skłotingu, niezależnie od jego geograficznego umiejscowienia, jest jego opozycja wobec lokalnych (i globalnych) procesów zmian w przestrzeni miejskiej, gentryfikacji, prywatyzacji przestrzeni publicznej oraz tego, co David Harvey nazwał „akumulacją przez wywłaszczenie”[9]. Według Margit Meyer dominujące formy wywłaszczenia skutkują „konwersją wspólnego dobra, wspólnych i państwowych form własności nieruchomości w ekskluzywne formy prywatnej własności nieruchomości i tłumieniem praw do wspólnego dobra”[10], czemu często przeciwstawiają się skłotersi. W świetle tych zmian, argumentuje Meyer, skłoting przyjął nowe polityczne znaczenie w swojej krytyce logiki kapitalizmu. Praktyka okupacji budynków i ziemi jest coraz częściej rozpatrywana w tej perspektywie jako akt polityczny.

Co więcej, w europejskim kontekście skłotowanie opuszczonych budynków było przede wszystkim analizowane jako miejski fenomen – ze względu na to, że najczęściej pojawia się w przestrzeniach miejskich i skupia się na miejskich problemach, takich jak planowanie, polityka mieszkaniowa czy kulturalna. Hans Pruijt uznał tę cechę skłotingu za próbę kontroli miejskiego środowiska przez obywateli[11], którzy mogliby wpływać na politykę miejską przez podnoszenie problemu „braku mieszkań, spekulacji, bezwarunkowości praw własności i kapitalistycznej produkcji przestrzeni miejskiej, tak jak robi to państwo i prywatni inwestorzy”[12].

W poprzednich pracach na temat skłotingu w kontekście zachodnioeuropejskim był on konceptualizowany jako ruch społeczny[13], kładący nacisk na rolę tożsamości zbiorowej, wspólnych roszczeń i używania specyficznego repertuaru działań w określonych kontekstach politycznych na przestrzeni lat. Jak to będzie pokazane w wielu miejscach tej książki, nie zawsze jest możliwe analizowanie skłotingu jako ruchu społecznego w Europie Środkowej i Wschodniej. Niuanse rozwoju politycznego regionu wynikające z transformacji ustrojowej końca lat osiemdziesiątych i początku lat dziewięćdziesiątych w krajach opisywanych w tej książce, wpłynęły na sposób, w jaki skłoting się pojawił i rozwinął. W szczególności to, co jest często określane jako „apolityczne” podejście aktorów zbiorowych w regionie, wynika z poprzedniego porządku politycznego, który w znaczący sposób oddziaływał na to, w jaki sposób skłoting jest ujmowany w ramy interpretacyjne i legitymizowany. Świadome omijanie wyrażanych wprost politycznych roszczeń i unikanie samookreślania się jako wyznawców komunistycznych lub socjalistycznych zasad jest typową taktyką, używaną przez skłotersów w tym rejonie Europy, w szczególności w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych. W późniejszych latach niektórzy skłotersi zmienili tę taktykę na rzecz bardziej otwarcie wyrażanej pozycji politycznej. Interpretujemy te strategie jako ruchy spójne z politycznym klimatem schyłku państwowego socjalizmu w Europie Środkowej i Wschodniej i i sprzężone z silnym, społecznym niezadowoleniem z działania reżimów autorytarnych. Z tego powodu nie są one apolityczne per se, ale są dyskursywną formą, która umożliwia skłotersom kreowanie politycznej aktywności, wychodzenie poza ograniczenia formalnego i konwencjonalnego politycznego establishmentu. Dotyczy to także partyjnej konkurencyjności w ustrojach liberalno-demokratycznych, które zastąpiły układy pozimnowojenne. Jeżeli rozszerzymy rozumienie polityki, nieograniczające się do działalności już ustalonych aktorów politycznych, to nabiera sensu ujmowanie w kategoriach politycznych tej rzeczywistości działania zwykłych obywateli, organizujących się wokół kwestii o codziennym charakterze. Co więcej, jeśli rozszerzymy nasze rozumienie ruchów społecznych, nieograniczone do tych uznawanych przez polityczne elity, rozumienie obejmujące także ruchy, które dobrze prosperują w ramach zasobów i organizacji, skłoting jawi się jako rozsiany ruch zanurzony w międzynarodowej sieci znaczeń i wspólnych inspiracji.

Upodobanie skłotersów do metod akcji bezpośredniej, włączając w to obywatelskie nieposłuszeństwo i łamanie prawa, skłoniło niektórych badaczy do tego, aby albo ich pomijać w swoich badaniach albo umieszczać skłotersów w kategorii tych, którzy podejmują „nieobywatelskie” formy działalności zbiorowej, w szczególności w Europie Środkowej i Wschodniej oraz Rosji, gdzie istnieje silna tradycja „obywatelskości" i działalności bez przemocy. Taka generalizacja powinna zostać zakwestionowana. Skłoting w tej części Europy jest wciąż charakteryzowany za pomocą konwencjonalnych i anachronicznych kategorii. Badania nad ruchami społecznymi i mobilizacją społeczeństwa obywatelskiego zazwyczaj uruchamiają narzędzia i miary wypracowane w zachodnich kontekstach, co skutkuje nierzadko zwodniczymi i przestarzałymi interpretacjami, gdy zastosuje się je do tak zwanych „społeczeństw postsocjalistycznych”. Takie interpretacje utrwaliły pogląd, że aktywność społeczna w krajach Europy Środkowej i Wschodniej oraz w Rosji jest słaba, „nieobywatelska”, na co miałaby wpłynąć „cywilizacyjna niekompetencja”[14].

Ostatnio podjęte próby sprecyzowały obszar badań społeczeństwa obywatelskiego i ruchów społecznych przez zademonstrowanie braku ostrości poprzednich teoretycznych i metodologicznych narzędzi[15]. Jednakże wciąż brakuje koncentrowania się na specyficznych cechach i kontekstach uwarunkowań radykalnych, niezinstytucjonalizowanych i niesformalizowanych aktorów zbiorowych. Te luki w badaniach nie są w żaden sposób powiązane z brakiem tego typu działań zbiorowych w tym regionie. Skłoting jest lub był (z uwagi na swój tymczasowy charakter) obecny w wielu krajach Europy Środkowej i Wschodniej i Rosji od 1989 roku (lub w niektórych przypadkach wcześniej)[16]. Opowiadamy się za skontekstualizowanym rozumieniem skłotingu, za wzięciem pod uwagę jego historycznego rozwoju i ekonomicznych oraz politycznych procesów go poprzedzających wpływających na pojawianie się, rozwój i zanik skłotingu w każdym z lokalnych kontekstów. Tak jak wykażą przypadki prezentowane w tym tomie, zjawisko skłotingu nie podąża ustalonymi ścieżkami, ale różni się pomimo podobieństw politycznych i ekonomicznych kontekstów.

Konteksty, które znaczą

Jedną wspólną cechą kontekstów skłotingu opisywanych w tym tomie są systemowe zmiany, przez które kraje przeszły w latach dziewięćdziesiątych. Te zmiany miały nierzadko dramatyczny przebieg, w szczególności w sferze miejskiej. Rola sił rynku jest podkreślana we wszystkich kontekstach poprzez pokazanie wpływu na sektor publiczny, którego aktywność została ograniczona do „umożliwiania prywatnych inwestycji”[17]. Ekonomiczne narzędzia stały się najważniejsze dla lokalnych planów rozwoju przestrzennego i polityki mieszkaniowej, co, jak pokazują badania Kaliopy Dimitrovskiej-Andrews[18], prowadzi najczęściej do rozwiązań ad hoc. Wszystkie przedstawiane tu kraje przeszły także znaczącą prywatyzację zasobów mieszkaniowych jako rezultat wprowadzenia bądź wzmocnienia prawa prywatnej własności, powstała też społeczność właścicieli nieruchomości w tej części Europy[19]. Stosunkowo powolne wprowadzanie nowych polityk miejskich sprzężone było z neoliberalnymi ideami i praktykami kierującymi politykami mieszkaniowymi w Europie Środkowej oraz Wschodniej i udało się dzięki rosnącemu konsumeryzmowi i rywalizacji, wysuwaniu na pierwszy plan polityki proinwestycyjnej, procesom indywidualizacji, prywatyzacji, komercjalizacji, gentryfikacji, suburbanizacji i grodzenia przestrzeni miejskiej[20].

W świetle tych kluczowych zmian socjopolitycznych i ekonomicznych, różne przejawy miejskiego skłotingu są prezentowane i krytycznie omawiane w niniejszym tomie. Do dziś skłoting w tej części świata jest wciąż niedostatecznie zbadany, pomimo kilkukrotnie podejmowanych prób, aby go eksplorować i porównać jego rozwój[21]. Jest to w oczywisty sposób powiązane z „późnym” pojawieniem się tego fenomenu w Europie Środkowej i Wschodniej oraz w Rosji, w porównaniu na przykład do Europy Zachodniej, która doświadczyła pojawienia się otwarcie politycznego skłotingu pod koniec lat sześćdziesiątych[22]. Nawet jeśli niektóre przypadki skłotingu odnotowano w Rosji w latach siedemdziesiątych, były to najczęściej „ciche”, samopomocowe strategie (patrz rozdział Golovej w tym tomie). Według publikowanych na ten temat badań, próby skłotingu jako ekspresji kontrkultury były obserwowane w niektórych z tych krajów w pierwszej połowie lat dziewięćdziesiątych[23]. Badając Polskę, Czechy i Węgry, Piotrowski argumentował, że problemy z rozwojem zjawiska skłotingu w tych krajach wynikały m.in. z ograniczeń w znajdowaniu szerszego wsparcia, małej skali ruchów lewicowych (i lewicowo-wolnościowych w szczególności) i nowości fenomenu w regionie[24].

Prace prezentowane w tym tomie prezentują nowe podejścia odnośnie do organizacji skłotingu, napotykanych problemów i możliwości, strategii, lokalnej specyfiki, wpływów i relacji ze zinstytucjonalizowanymi aktorami. Podważają one nasze dotychczasowe założenia i wskazują zarówno na podobieństwa, jak i znaczące różnice pomiędzy przypadkami, które znamy z innych kontekstów. Specyfika reżimów mieszkaniowych przed 1989 rokiem we wszystkich przypadkach (pomimo pewnych różnic) i jednocześnie dramatyczny zwrot ku ekonomii opartej na wolnym rynku i neoliberalnej polityce lat dziewięćdziesiątych, są niektórymi ze wspólnych właściwości, wpływających na rozwój skłotingu w tych krajach. Nasilenie się ruchów populistycznych i prawicowych to kolejny aspekt, który znacząco wpłynął na skłoting i inne lewicowe aktywności, co jest jeszcze tematem otwartym, wartym zbadania.

Jak wspomniano, inicjatywa, aby zebrać badaczy zajmujących się skłotingiem w tej części Europy, jest pionierska. Aby wyjaśnić nasze intencje, zaproponowaliśmy poniższe pytania, które miały kierować pracą autorów w tym tomie:

– W jaki sposób strategie wypracowane przez skłotersów w Europie Środkowej i Wschodniej oraz w Rosji są podobne do tych obserwowanych w Europie Zachodniej lub od nich różne?

– Jakie struktury (polityczne, ekonomiczne, kulturowe lub inne) wpływają na pojawienie się i rozwój skłotingu w regionie?

– W jaki sposób skłotersi kontestują specyficzne miejskie i polityczne procesy?

– Jakie są różnice i podobieństwa pomiędzy poszczególnymi krajami/miastami i co je powoduje?

– Jak skłoting może być konceptualizowany w tej części Europy?

Rozdziały pomieszczone w tej książce proponują różne odpowiedzi na pytania postawione powyżej. Jako redaktorzy nie wymagaliśmy od autorów, aby przyjęli wspólną czy konkretną ramę teoretyczną. Przeciwnie, szanujemy ich wybory w tej kwestii, choć pracowaliśmy wspólnie, aby wyjaśnić poszczególne aspekty ich argumentacji przed wysłaniem ich tekstów do recenzji i po nich – do komentarzy i sugestii redaktorów tego tomu dołączyły doskonałe komentarze dwóch zewnętrznych recenzentów, które pomogły ulepszyć oryginalne teksty.

Chcemy podkreślić fakt, że niemal wszystkie prace są oparte na bezpośrednich doświadczeniach skłotingu i że niektórzy autorzy są lub byli zaangażowani w skłoting. Tak więc w tej książce prezentowane są zarówno relacje z pierwszej ręki, jak i interpretacje zjawiska skłotingu, zakorzenione w każdym krajowym lub miejskim kontekście. Podsumowując, jest to pierwsza próba stworzenia socjologicznych badań, które mogą wzbogacić wiedzę na temat skłotingu w Europie Środkowej i Wschodniej oraz w Rosji. Mamy nadzieję, że wyznaczymy ścieżki dla przyszłych badań.

Michaela Pixova i Arnost Novak, autorzy pierwszego rozdziału, prezentują wybitną analizę cyklów skłotingu w Pradze. Pomimo ograniczonej liczby działających skłotów w każdym z historycznych okresów, ruch ten ewoluował i był nawet w stanie przezwyciężyć momenty zapaści. Na początku, w latach dziewięćdziesiątych, skłotersi zostali bez wątpienia zainspirowani przez ich zachodnich odpowiedników w autonomistycznych, anarchistycznych i kontrkulturowych scenach ruchów społecznych. Kilka długotrwałych i udanych skłotów, pomimo warunków politycznych utrudniających utrzymanie działalności, było w stanie utorować swoją drogę do ostatniej fazy, w której ruch uzyskał nowych sprzymierzeńców, społeczne uznanie, a nawet pewną formę stabilizacji i legalizacji jednego z zaskłotowanych centrów społecznych. Ich badania biorą pod uwagę zewnętrzne czynniki oraz łączą ramy interpretacyjne. Stawki czynszów, rewitalizacja, polityczne środowisko wzmacniających się neoliberalnych sposobów zarządzania, relacje medialne i stereotypy o skłotingu, negocjacje z lokalnymi władzami, represje, prawne taktyki i ideologiczne orientacje skłotersów są w tym rozdziale analizowane symultanicznie. Słabość ruchu jest wyjaśniana głównie przez przytłaczający kontekst miejskich spekulacji, radykalną i efektywną obronę pustych nieruchomości, a także samoograniczenie do sceny ruchów społecznych. Odwrotnie, odrodzenie się skłotingu skutkowało pozytywnymi przekazami medialnymi będącymi rezultatem wysiłków skłotersów, aby rozszerzyć swoje lokalne alianse oraz zmienić sposób prezentowania w sferze publicznej ich politycznego i kulturowego wkładu.

Skłoting w dwóch polskich miastach jest głównym tematem rozdziału drugiego, autorstwa Dominiki V. Polanskiej i Grzegorza Piotrowskiego. Ich oryginalne podejście teoretyczne łączy koncentrowanie się na strukturach możliwości (głównie politycznych), które uwarunkowują sam skłoting, sposób, w jaki skłotersi odpowiadają na wyzwania stawiane przez te struktury oraz znaczenie dwóch cech społecznych (trwałości i spójności), pozwalające zrozumieć interakcje pomiędzy skłotersami a istniejącymi poza ruchem strukturami. Na początku rozdziału prezentowane są sprzyjające i ograniczające aspekty politycznych i prawnych struktur dla rozwoju skłotingu w Polsce. Później rozpatruje się lokalne przypadki Warszawy i Poznania. W obu przypadkach punktami zwrotnymi w rozwoju skłotingu były momenty, gdy sceny ruchów społecznych zaczęły się przeobrażać, a ich stabilność i spójność została zagrożona. W rezultacie aktywiści zareagowali większą otwartością na koalicje i negocjacje z władzami. Jednakże niestabilność wpłynęła bardziej na scenę skłoterską w Warszawie, która w efekcie zaowocowała instytucjonalizacją – legalizacją jednej z grup skłotersów. W przeciwieństwie do tej sytuacji, długotrwała i zjednoczona scena skłoterska w Poznaniu zapewniła aktywistom pozytywny przekaz medialny, ale zapobiegła ich zaangażowaniu w budowanie szerokich koalicji i zinstytucjonalizowanej działalności.

W rozdziale trzecim Agnes Gagyi prezentuje analizę politycznego skłotingu na Węgrzech. Argumentuje, że definicje politycznego skłotingu powinny być interpretowane jako umieszczone w historycznie specyficznym kontekście. Autorka rozważa potrzebę rewizji historii skłotingu w Europie Środkowej i Wschodniej poprzez jego kontekstualizację w oryginalnych warunkach i rekontekstualizację w świetle procesów politycznych mających miejsce w regionie. Gagyi pokazuje, jak definicja „polityczności” jest konstytuowana na politycznej scenie, gdzie zmiana systemowa przyniosła brak ciągłości i stabilności. Przywołuje dwa przykłady politycznego skłotingu, reprezentowane przez dwie grupy – Centrum oraz Miasto dla Wszystkich – śledząc ich działania od 2004 do 2015. Argumentuje, że pomimo używania przez obie grupy przykładów, repertuarów i idei politycznych zaimportowanych z Zachodu, ich pojmowanie „polityczności” w praktyce skłotingu różniło się. Było ukształtowane przez bliską relację z lokalną formalną i nieformalną polityką, ale także łączyło się z międzynarodowymi sojuszami. Kluczowym aspektem, na który wskazuje Gagyi w jej badaniach nad skłotingiem na Węgrzech, który był najważniejszy dla rozwoju skłotingu w tym konkretnym przypadku, jest istnienie wspólnego mianownika lewicowych ruchów i instytucji, które mogą funkcjonować jako szersza baza aktywności społecznej.

Rozdział czwarty przedstawia skłoting na Litwie, a w szczególności w Wilnie. Jolanta Aidukaite bada dwunastoletni okres, w którym skłoting pojawił się, rozwinął i zaniknął w mieście. „Złoty wiek” skłotingu pomiędzy 1990 a 2002 jest pokazany poprzez opisanie pierwszej dekady wolnego rynku w kraju jako sprzyjającej skłotingowi ze względu na prawne niedociągnięcia. Zmiany, które nastąpiły później w tym samym kontekście, także znacząco wpłynęły na zmierzch skłotingu (w szczególności pospieszny proces masowej prywatyzacji nieruchomości w latach dziewięćdziesiątych, skutkujący dojściem do poziomu prywatnej własności nieruchomości na poziomie 97 proc.). Aidukaite argumentuje, że skłoting w Wilnie zaniknął w 2002 roku z powodu zarówno dominacji neoliberalnego dyskursu w polityce miejskiej i mieszkaniowej, jak i umiarkowanie politycznych roszczeń, w szczególności z powodu braku roszczeń skłotersów, kwestionujących bezwarunkowość praw do nieruchomości. Autorka zwraca uwagę na okres transformacji i mocnego przekonania o wyższości rynków i własności prywatnej, kierujących tym procesem. Argumentuje, że taktyki wileńskich skłotersów podważały „nie wprost” polityczne ideały tamtych czasów, a ich apolityczna postawa zaowocowała marginalnym wpływem skłotersów na polityki miejskie i mieszkaniowe, które w dłuższej perspektywie doprowadziły do kontrowersyjnych procesów rewitalizacji i gentryfikacji niektórych rejonów miasta.

Rozdział piąty, napisany przez Tatianę Golovą, dotyczy skłotingu w Rosji, w Leningradzie i późniejszym St. Petersburgu. Otrzymujemy wgląd w praktyki skłotingu w czasach radzieckich, wkraczamy więc na pole dotychczas niezbadane. Autorka zajmuje się skłotingiem w czasie pomiędzy latami osiemdziesiątymi a dziewięćdziesiątymi, włączając w to okres znaczących zmian w relacjach własnościowych w tym kraju. „Cichy” charakter mało spektakularnych i niezideologizowanych praktyk jest eksponowany jako wspólna taktyka w tym okresie. Golova opisuje sytuację relacji własnościowych w Związku Radzieckim jako znacząco różną od relacji własnościowych na Zachodzie, które to relacje kluczowo wpłynęły na rozumienie tego, co prywatne i publiczne. Tak więc autorka argumentuje, że skłoting w latach osiemdziesiątych był formą samopomocy poza państwowymi regulacjami mieszkaniowymi. Warunki dla skłotingu były raczej sprzyjające: istniała pusta infrastruktura mieszkaniowa do zajęcia, relacje własnościowe były niejasne, a nieformalne środowiska i ich kanały komunikacyjne były dobrze rozwinięte i mogły pomóc w rozwoju praktyki skłotingu. Sam skłoting jest prezentowany jako moralna krytyka ekonomii własności prywatnej i podważenie utowarowienia mieszkalnictwa w kraju. Tak więc zdaniem autorki skłotersi przyczynili się do konfiguracji sfer prywatnej i publicznej, która rozszerzyła współczesne pojmowanie oficjalnej sfery publicznej.

Na koniec, w rozdziale szóstym, Grzegorz Piotrowski i Dominika V. Polanska podsumowują tom i syntetyzują rozdziały tej książki. Uwaga jest skoncentrowana na podobieństwach i różnicach wobec Europy Zachodniej. Autorzy wracają do pięciu pytań wyznaczających kierunek wszystkich pięciu rozdziałów i dyskutują o strategiach, strukturach, formach kontestacji, formach i przyczynach podobieństw i różnic w pojmowaniu skłotingu w tym regionie. Stawiają także trzy istotne pytania, będące otwarciami na nowe pola badawcze oraz stanowiące punkt wyjścia do rozważań na wyższym poziomie ogólności. Pierwszym z nich jest wątpliwość, czy badania regionalne w dzisiejszym, gęsto usieciowionym świecie mają jeszcze sens? Pomimo różnic w kontekstach, politycznych czy kulturowych, ruchy skłoterskie wykazują się daleko idącymi podobieństwami, zarówno w regionie, jak i na poziomie światowym. Drugie zagadnienie zakłada włączenie ruchu skłoterskiego w szerzej rozumiane społeczeństwo obywatelskie. Teksty zawarte w tym raporcie przyczyniają się do coraz powszechniejszej krytyki opisów społeczeństwa obywatelskiego w Europie Środkowej jako „słabego”, „nieaktywnego” czy „rozproszonego”. Teksty wskazują nie tylko na liczbę działań, ale także na ich oddziaływanie na innych aktorów: czy to bezpośrednie na przykład w kontekście transmisji pewnych repertuarów działań zbiorowych, czy wpływu na zmiany dyskursu. Ostatnią kwestią jest pytanie o wpływ skłotingu w Europie Środkowej na polityki miejskie i – ogólnie – na myślenie o mieście.

Od redaktorów:

Rozdziały 1–5 zostały wcześniej opublikowane w języku angielskim w specjalnym numerze „Squatting in the East. Exploring overlooked contexts” w czasopiśmie „Baltic Worlds”. Wstęp jest oparty na naszym wcześniejszym tekście w tym numerze, jednak w tej wersji został znacząco przeredagowany i rozszerzony.

Podziękowania

Chcemy podziękować Centre for Baltic and East European Studies na Södertörn University za sfinansowanie warsztatów, które umożliwiły tej grupie badaczy spotkanie się po raz pierwszy. Chcielibyśmy także podziękować Baltic Sea Foundation (grant nr 2185/311/2014) za pomoc w finansowaniu niektórych części tej publikacji, m.in. tłumaczenia oraz druku. Chcemy też wyrazić wdzięczność wszystkim badaczom i aktywistom, którzy przyczynili się do powstania tej książki, w szczególności anonimowym recenzentom poszczególnych rozdziałów. Wielu z nich jest członkami kolektywu SqEK (Squatting Europe Kollective)[25].

Rozdział 1
Skłoting w Pradze po 1989 roku: rozwój, upadek i odrodzenie

Michaela Pixová,
Arnošt Novák

Abstrakt

Dominujące niesprzyjające i restrykcyjne społeczno-przestrzenne warunki dla występowania i rozwoju skłotingu w Pradze zostały ukształtowane przez socjalistyczną przeszłość Czech oraz postsocjalistyczną transformację. Pojawienie się pierwszych praskich skłotów – czasowo ułatwione przez płynny, liberalny charakter okresu po 1989 roku – uosabiało eksperymentalną i raczej niezależną praktykę subkulturowo i kontrkulturowo zorientowanej młodzieży, inspirowaną przez międzynarodowy ruch skłoterski i wyalienowaną w obliczu entuzjastycznej akceptacji kapitalizmu przez czeskie społeczeństwo. Niemniej jednak neoliberalizacja, postępująca w całym kraju, a w szczególności w Pradze, ukształtowała warunki, które należy uznać za niesprzyjające skłotingowi i które przyczyniły się do stopniowego zamierania lokalnej sceny skłoterskiej, a następnie do jej odrodzenia w wyniku światowego kryzysu ekonomicznego pod koniec pierwszej dekady XXI wieku. W kontekście kryzysu, zyskawszy nową legitymizację dla swojej działalności, lokalni skłotersi zaczęli angażować się w protesty i otwartą, radykalną krytykę systemu kapitalistycznego. Dzięki strategicznemu sięgnięciu po procesy dostosowywania ram interpretacyjnych (framing), a zwłaszcza za sprawą rozszerzenia zakresów aktywności skłotersów, scena w końcu zdobyła społeczne wsparcie dla Kliniki, czyli zeskłotowanego autonomicznego centrum, co w rezultacie otworzyło debatę na temat przyszłości tego ruchu w Czechach. Rozdział ten stanowi analizę mało przebadanego zjawiska skłotingu w Pradze pod kątem zmieniających się społeczno-przestrzennych warunków w kontekście postsocjalistycznej transformacji społecznej i restrukturyzacji miejskiej. Warunki te pozwalają również na kontekstualizację rozwoju zakresów aktywności skłotersów.

Wstęp

Choć praski skłoting był inspirowany ruchem skłoterskim obecnym w Zachodniej Europie od lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XX wieku[1], w Czechach pojawił się dopiero w 1989 roku, po upadku autorytarnego socjalizmu. W latach dziewięćdziesiątych zwłaszcza młodzi ludzie, skłaniający się ku autonomicznemu ruchowi anarchistycznemu, punkowi, scenie hardcore i innym formom kultury alternatywnej, odwiedzali skłoty za granicą, przede wszystkim w Berlinie i Amsterdamie. To oni przywieźli do postsocjalistycznej Czechosłowacji – później Czech – praktykę zajmowania pustych budynków.

Z uwagi na nacisk, jaki postsocjalistyczne społeczeństwo kładło na prawo do prywatnej własności, odzyskane po czterech dekadach autorytarnych rządów partii komunistycznej, skłoting w Czechach był zjawiskiem raczej marginalnym, nacechowanym negatywnie, geograficznie zasadniczo ograniczonym do Pragi, i stanowił rzadki wyraz radykalnie lewicowej polityki. Większość czeskich skłotów miała krótkotrwały charakter i nigdy nie funkcjonowały jednocześnie więcej niż dwa takie ośrodki. Z wyjątkiem tak zwanego złotego wieku skłotingu w trakcie liberalnej, płynnej i niestabilnej ery wczesnej, postsocjalistycznej transformacji w pierwszej połowie lat dziewięćdziesiątych, warunki do skłotingu w Czechach były raczej niesprzyjające i represyjne, co ograniczało dużą część działań lokalnych skłotersów jedynie do „działań okupacyjnych” oraz negocjacji z władzami, i uniemożliwiało właściwą praktykę życia w zajętych budynkach i systematyczne angażowanie się w konkretne polityczne agendy.

W Pradze było jednak kilka ważnych wyjątków od tej reguły: chodzi przede wszystkim o kolektywy Ladronka (lata dziewięćdziesiąte) i Milada (pierwsza dekada XX wieku) – dwa względnie długotrwałe skłoty, które służyły głównie jako miejsca różnych działań subkulturowych, czy też ostatnio Klinika, autonomiczne centrum z wyraźnie szerszym społecznym zasięgiem i ustrukturyzowanym planem działań politycznych. Istnienie tych skłotów stanowiło ważną manifestację obecności w Czechach międzynarodowego ruchu skłoterskiego, konstytuującego wyrazistą lokalną scenę, złożoną z różnych ludzi identyfikujących się z opcją kontrhegemoniczną. W Pradze skłoting kojarzony jest przede wszystkim z lokalną, autonomiczną sceną, która w czeskim kontekście składa się głównie z ludzi o poglądach anarchistycznych. Idąc tropem badań Leacha i Haunssa na temat scen i ruchów społecznych[2], możemy stwierdzić, że granice sceny w Pradze były płynne i obejmowały ludzi o różnym stopniu aktywności i zaangażowania w walkę polityczną i subkulturowy styl życia. Członkowie z czasem zmienili się, podobnie ich agendy. Definiowało lokalną scenę wpływało na kontekst, w którym dana scena istniała. Ladronka i Milada były raczej samowystarczalnymi projektami, względnie ekskluzywnymi jeśli chodzi o niezrzeszone jednostki w ramach sceny oraz angażującymi się głównie w organizację wydarzeń kulturalnych i działalność polityczną, bez odniesienia do szerzej pojętej walki społecznej. Natomiast kolektyw aktywny wokół Kliniki, by osiągać swoje cele związane z prowadzeniem niezależnego ośrodka społecznego, od początku usiłował tworzyć koalicje i sojusze z różnymi grupami i jednostkami spoza środowiska. Otwartość Kliniki, jej skłonność do współpracy z innymi i nowa agenda wynikają z procesu dojrzewania i integralnej dla lokalnej sceny społecznej edukacji, a także z potrzeby przystosowania do antagonistycznie nastawionego środowiska.

Projekt graficzny serii Raport:

bang bang design

Skład i łamanie:

bang bang design

Opracowanie wersji elektronicznej:

Redakcja i korekta:

Agnieszka Kula

Opracowanie i redakcja merytoryczna:

Grzegorz Piotrowski

Zdjęcia:

Petr Vrabec str. 4, 5, 20, 21, 44

Gabriella Csoszó str. 74, 75, 81

Jolanta Aidukaite str. 96, 97, 111, 115, 117

Miguel Martínez okładka, str. 69, 70, 148

Grzegorz Piotrowski: str. 65

Dominika Polanska: str. 46, 47, 62, 66, 122, 123

Koordynacja wydania:

Artur Rogoś

Druk:

Totem.com.pl

Publikacja dofinansowana z funduszy The Baltic Sea Foundation, nr grantu 2185/311/2014

Copyright:

Publikacja dostępna na licencji CC BY-NC-SA 4.0

ISBN 978-83-62853-86-1

Europejskie Centrum Solidarności

plac Solidarności 1

80-863 Gdańsk

ecs@ecs.gda.pl

ecs.gda.pl

Przypisy

Wstęp

[1] Używamy w tym tomie spolszczonej wersji angielskiego terminu squatting, ponieważ w takiej formie jest używany najczęściej przez samych aktywistów.

[2] P. Żuk, Społeczeństwo w działaniu. Ekolodzy, feministki, skłotersi, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2001.

[3] G. Piotrowski, Squatted Social Centers in Central and Eastern Europe, International Center for Research and Analysis, Working Paper, 2011; G. Piotrowski, Squatting in the East – Rozbrat in Poland, [w:] Squatting and Autonomous Action in Europe, 1980–present, red. L. van Hoogenhuijze, B. van Der Steen, Oakland CA: PM Press, 2014; D. V. Polanska, Cognitive dimension in cross-movement alliances: the case of squatting and tenants’ movements in Warsaw, „Interface: a journal for and about social movements” 2014, t. 6 (2), s. 328–356; D. V. Polanska, G. Piotrowski, The transformative power of cooperation between social movements, „CITY: analysis of urban trends, culture, theory, policy, action” 2015, t. 19, nr 2–3, s. 274–296; G. Piotrowski, D. V. Polanska, Radical Urban Movements in Poland – the case of squatting, „Miscellanea Anthropologica et Sociologica” 2016, 17 (1), s. 53–69.

[4] D. A. Snow, E. B. Rochford Jr, S. K. Worden, R. D. Benford, Frame alignment processes, micromobilization, and movement participation, „American sociological review” 1986, s. 464–481.

[5] J. D. McCarthy, M. N. Zald, Resource mobilization and social movements: A partial theory, „American journal of sociology” 1977, 82(6), s. 1212–1241.

[6] Struktury możliwości (ang. opportunity structures) to termin wprowadzony pod koniec lat siedemdziesiątych przez m.in. Tilly’ego i Eisingera do analizy ruchów społecznych. Jest to termin osadzony w literaturze socjologicznej i politologii; odnosi się do struktur zewnętrznych, które umacniają lub ograniczają zbiorowych aktorów. Zobacz: C. Tilly, From Mobilization to Revolution. Reading: Addison–Wesley, 1978; P. Eisinger, The Conditions of Protest Behavior in American Cities, “American Political Science Review” 1973, 67, s. 11–28.

[7] S. Burdziej, Niektóre problemy z tłumaczeniem Frame Analysis Ervinga Goffmana – perspektywa tłumacza, „Przegląd Socjologii Jakościowej” 2011, 7(2), s. 46-53.

[8] M. A. Martínez, The squatters’ movement in Europe: a durable struggle for social autonomy in urban politics, „Antipode” 2013, 45 (4), s. 866–887; The Squatters’ Movement in Europe: Commons and Autonomy as Alternatives to Capitalism, red. Squatting Europe Kollective – C. Cattaneo, M. Martínez, London: Pluto Press, 2014.

[9] D. Harvey, A brief history of neoliberalism, Oxford: Oxford University Press, 2005.

[10] M. Mayer, Preface, [w:] Squatting in Europe: Radical Spaces, Urban Struggles. Squatting Europe Kollective, Wivenhoe: Minor Compositions, 2013, s. 3.

[11] H. Pruijt, Urban Movements, [w:] Blackwell Encyclopedia of Sociology, red. G. Ritzer, Malden: Blackwell, 2007.

[12] M. A. Martinez, The squatters’ movement…, s. 870.

[13] Ibidem, s. 866–887.

[14] M. M. Howard, The Weakness of Civil Society in Post-Communist Europe, Cambridge: Cambridge University Press, 2003; P. Sztompka, The Trauma of Social Change: A Case of Postcommunist Societies, [w:] Cultural Trauma and Collective Identity, red. J. C. Alexander, Berkeley: University of California Press, 2004.

[15] Zob. G. Ekiert, R. Foa, The Weakness of Post-Communist Civil Society Reassessed, Harvard: Open Forum, CES Papers, 2012; G. Ekiert, J. Kubik, Myths and realities of civil society, „Journal of Democracy” 2014, 25, 1, s. 46–58; K. Jacobsson, S. Saxonberg, Beyond NGO-ization. The development of social movements in Central and Eastern Europe, Farnham: Ashgate, 2013; Urban Grassroots Movements in Central and Eastern Europe, red. K. Jacobsson, Farnham: Ashgate, 2015.

[16] A. Holm, A. Kuhn, Squatting and urban renewal: the interaction of squatter movements and strategies of urban restructuring in Berlin, „International Journal of Urban and Regional Research” 2011, 35, 5, s. 644–658.

[17] I. Tosics, City development in Central and Eastern Europe since 1990: The impacts of internal forces, [w:] Transformation of cities in Central and Eastern Europe, red. I. Hamilton et al., New York: United Nations University Press, 2005.

[18] K. Dimitrovska-Andrews, Mastering the post-socialist city: Impacts on planning the built environment, [w:] Transformation of cities…

[19] Ibidem; S. A. Hirt, Iron curtains. Gates, suburbs and privatization of space in the post-socialist city, Chichester: Wiley-Blackwell, 2012.

[20] S. Tsenkova, D. V. Polanska, Between State and Market: Housing Policy and Housing Transformation in Post-Socialist Cities, „GeoJournal” 2014, 79, 4, s. 401–405; D. V. Polanska, The emergence of enclaves of wealth and poverty. A sociological study of residential differentiation in post-communist Poland, „Acta Universitatis Stockholmiensis” 2011, New series 50; D. V. Polanska, Urban Policy and the Rise of Gated Housing in Post-Socialist Poland, „GeoJournal” 2014, 79, 4, s. 407–419.

[21] G. Piotrowski, Squatted Social Centers…; D. V. Polanska, Cognitive dimension in cross-movement…; ; D.V. Polanska, G. Piotrowski, The transformative power of cooperation…; P. Żuk, Społeczeństwo w działaniu…; lub nie wprost, w badaniach nad ruchem alterglobalistycznym lub subkulturami: A. Gagyi, The Shifting Meaning of ‘Autonomy’ in the East European Diffusion of the Alterglobalization Movement, [w:] Understanding European Movements: New Social Movements, Global Justice Struggles, Anti-austerity Protest, red. C. Flescher Fominaya, L. Cox, New York: Routledge, 2013; G. Piotrowski, Alterglobalism in Postsocialism. A Study of Central and Eastern European Activists, Florence: European University Institute, 2011.

[22] The Squatters' Movement in Europe…,; The City Is Ours: Squatting and Autonomous Movements in Europe from the 1970s to the Present, red. B. v. d. Steen, A. Katzeff, L. v. Hoogenhuijze, Oakland, CA: PM, 2014.

[23] G. Piotrowski, Squatted Social Centers…; D. V. Polanska, Cognitive dimension in cross-movement…; D. V. Polanska, G. Piotrowski, The transformative power of cooperation…; P. Żuk, Społeczeństwo w działaniu…; lub przy okazji badań nad alterglobalizmem czy subkulturami: A. Gagyi, The Shifting Meaning of ‘Autonomy’…; G. Piotrowski, Alterglobalism in Postsocialism…

[24] G. Piotrowski, Squatted Social Centers…

[25] www.sqek.squat.net (dostęp 10.07.2017).

Rozdział 1

[1] G. Katsiaficas, The Subversion of politics, Oakland: AK Press, 1997; C. Cattaneo, M. Martinez, The Squatters’ movement in Europe. Commons and Autonomy as Alternatives to Capitalism, London: Pluto Press, 2014; B. v.d. Steen et al., The City is Ours: Squatting and Autonomous Movements in Europe from the 1970s to the Present, Oakland: PM Press, 2014; P. Chatterton, S. Hodkinson, Why we need Autonomous Spaces in the fight against Capitalism, [w:] Do It Yourself: A Handbook for Changing our World, red. Kim Bryan et al., London: Pluto Press, 2006.

[2] D. K. Leach, S. Haunss, Scenes and Social Movements, [w:] Culture, Social Movements, and Protest, red. H. Johnston, London: Ashgate Publishers, 2009.